Γιατί λέμε «Κατά φωνή κι ο γάιδαρος»;

Η φράση «Κατά φωνή κι ο γάιδαρος» χρησιμοποιείται στην ελληνική γλώσσα όταν κάποιος εμφανίζεται ακριβώς τη στιγμή που γίνεται λόγος γι’ αυτόν.

Μάλιστα, δεν υπάρχει μόνο η γνωστή εκδοχή με τον γάιδαρο. Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής καταγράφει και την έκφραση «κατά φωνή και το πουλί», με την ίδια σημασία. Παρόλο που η ακριβής προέλευση της φράσης παραμένει αβέβαιη, μια απλή εξήγηση βρίσκεται στην ίδια την εικόνα που δημιουργεί: ακούς τη χαρακτηριστική φωνή ενός ζώου και αμέσως εμφανίζεται μπροστά σου. Έτσι, το «κατά φωνή» συνδέθηκε μεταφορικά με την εμφάνιση κάποιου ακριβώς τη στιγμή που τον αναφέρουμε.

Υπάρχει όμως και μια πολύ πιο εντυπωσιακή ιστορία για την προέλευσή της. Σύμφωνα με μια διαδεδομένη εκδοχή, που έχει καταγράψει ο συγγραφέας Τάκης Νατσούλης, η φράση ανάγεται στην αρχαία Ελλάδα και στον Αθηναίο στρατηγό Φωκίωνα. Ο Φωκίων φέρεται να ετοιμαζόταν να πολεμήσει τους Μακεδόνες του Φιλίππου, αλλά επειδή οι δυνάμεις του ήταν περιορισμένες, σκεφτόταν να αναβάλει την επίθεση. Τότε ακούστηκε το γκάρισμα ενός γαϊδάρου. Καθώς ένα τέτοιο περιστατικό θεωρούνταν καλός οιωνός, ο Φωκίων φέρεται να αναφώνησε «Κατά φωνή κι ο γάιδαρος» και να αποφάσισε να επιτεθεί.

Η ιστορία αυτή, όμως, έχει ένα σημαντικό πρόβλημα: δεν συνοδεύεται από αρχαία πηγή που να καταγράφει τον Φωκίωνα να λέει τη συγκεκριμένη φράση. Γι’ αυτό δεν μπορούμε να θεωρήσουμε βέβαιο ότι από εκεί γεννήθηκε η σημερινή έκφραση. Η συγκεκριμένη εκδοχή έχει αμφισβητηθεί ακριβώς λόγω της απουσίας πρωτογενούς τεκμηρίωσης. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν πράγματι μια παρόμοια έκφραση. Όταν εμφανιζόταν κάποιος για τον οποίο μόλις μιλούσαν, χρησιμοποιούσαν τη φράση «λύκου εμνήσθης, πάρεστιν ούτος», δηλαδή περίπου «τον λύκο θυμήθηκες, να τον κιόλας».