Χόρεψαν πραγματικά οι Σουλιώτισσες στο Ζάλογγο;

Η πτώση των Σουλιωτισσών στο Ζάλογγο αποτελεί ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός. Για τον χορό υπάρχουν πρώιμες μαρτυρίες, αλλά όχι αρκετές ώστε να γνωρίζουμε αν συνέβη ακριβώς όπως τον αναπαριστά σήμερα η παράδοση.

Τον Δεκέμβριο του 1803, μετά την ήττα των Σουλιωτών από τις δυνάμεις του Αλή Πασά, μια ομάδα Σουλιωτισσών με τα παιδιά τους βρέθηκε στο Ζάλογγο. Σύμφωνα με τις πρώιμες αφηγήσεις, γυναίκες προτίμησαν να πέσουν στον γκρεμό μαζί με τα παιδιά τους παρά να αιχμαλωτιστούν. Το περιστατικό καταγράφηκε ήδη λίγα χρόνια αργότερα. Εκεί που τα πράγματα γίνονται λιγότερο ξεκάθαρα είναι ο χορός. Μία από τις πρώτες καταγραφές προέρχεται από τον Πρώσο περιηγητή Γιάκοπ Μπαρτόλντι, ο οποίος βρέθηκε στα Ιωάννινα λίγο μετά τα γεγονότα. Στη δική του αφήγηση αναφέρεται η πτώση των γυναικών και των παιδιών, όχι όμως κάποιος χορός.

Υπάρχουν, ωστόσο, και πρώιμες αφηγήσεις που συνδέουν το γεγονός με χορό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μαρτυρία που αποδίδεται στον Σουλεϊμάν Αγά, αξιωματικό του Αλή Πασά και αυτόπτη μάρτυρα. Η διήγησή του καταγράφηκε από τον Ιμπραήμ Μανσούρ Εφέντι και δημοσιεύθηκε το 1828. Σε αυτήν οι γυναίκες παρουσιάζονται να πιάνονται από τα χέρια και να αρχίζουν έναν χορό πριν πέσουν στον γκρεμό. Αυτό σημαίνει ότι ο χορός δεν μπορεί εύκολα να απορριφθεί ως μια ιστορία που επινοήθηκε πολλές δεκαετίες αργότερα.

Από την άλλη πλευρά, οι διαφορετικές αφηγήσεις δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς ακριβώς εξελίχθηκαν οι τελευταίες στιγμές των Σουλιωτισσών. Ένα πράγμα πάντως γνωρίζουμε: το περίφημο «Έχε γεια, καημένε κόσμε» δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ήταν το τραγούδι που τραγουδούσαν οι Σουλιώτισσες το 1803. Το τραγούδι με τίτλο «Ο χορός του Ζαλόγγου» δημοσιεύθηκε το 1907 στο βιβλίο «Τυρταίος» του Ιωάννη Σακελλαρίδη, όπου αναφέρεται ως σύνθεση του ίδιου σε στίχους του Σπυρίδωνος Περεσιάδη.