Γιατί λέμε «Έπιασε τον Πάπα από τ’ αρχίδια»;

Η έκφραση «Έπιασε τον Πάπα από τ’ αρχίδια» χρησιμοποιείται ειρωνικά όταν κάποιος θεωρεί ότι πέτυχε κάτι σπουδαίο, ενώ στην πραγματικότητα το κατόρθωμά του είναι ασήμαντο ή δεν δικαιολογεί τόσο ενθουσιασμό.

Παρότι η ακριβής προέλευση της έκφρασης παραμένει άγνωστη, συνδέεται συχνά με τον θρύλο της Πάπισσας Ιωάννας, μιας γυναίκας που υποτίθεται ότι έγινε Πάπας τον 9ο αιώνα, αποκρύπτοντας το φύλο της. Σύμφωνα με την αφήγηση, η ταυτότητά της αποκαλύφθηκε όταν γέννησε κατά τη διάρκεια δημόσιας πομπής. Ωστόσο, οι πρώτες γνωστές γραπτές αναφορές εμφανίζονται μόλις τον 13ο αιώνα και οι ιστορικοί θεωρούν την ιστορία θρύλο. Κατά μια διαδεδομένη εκδοχή, το περιστατικό οδήγησε στην καθιέρωση μιας παράξενης διαδικασίας: ο νεοεκλεγμένος Πάπας καθόταν σε ειδικό κάθισμα με άνοιγμα, ώστε ένας αξιωματούχος να εξετάζει τα γεννητικά του όργανα και να επιβεβαιώνει ότι ήταν άνδρας.

Παρότι τέτοια μαρμάρινα καθίσματα χρησιμοποιήθηκαν πράγματι σε παπικές τελετές, δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά στοιχεία ότι εξυπηρετούσαν αυτόν τον σκοπό. Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη ερμηνεία, ο άνθρωπος που θα πραγματοποιούσε την υποτιθέμενη εξέταση αποκτούσε ένα εξαιρετικά σπάνιο προνόμιο: μπορούσε να αγγίξει ένα από τα ισχυρότερα πρόσωπα της εποχής σε ένα σημείο του σώματος που κανένας άλλος δεν θα τολμούσε. Το προνόμιο αυτό, όμως, δεν είχε ουσιαστική αξία. Έτσι, η φράση φέρεται να απέκτησε την ειρωνική σημασία που διατηρεί μέχρι σήμερα.

Υπάρχει, ωστόσο, και μια απλούστερη πιθανή ερμηνεία. Ο Πάπας αποτελούσε διαχρονικά σύμβολο υψηλής εξουσίας και κύρους. Επομένως, η εικόνα κάποιου που καταφέρνει να τον αγγίξει σε ένα τόσο προσωπικό σημείο θα μπορούσε από μόνη της να συμβολίζει μια εξαιρετική, αλλά παράλογη και ανούσια, επιτυχία. Η ερμηνεία αυτή δεν προϋποθέτει ότι πραγματοποιήθηκε ποτέ η υποτιθέμενη εξέταση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συγγενική λαϊκή έκφραση «Έπιασε τον Πάπα από τα γένια», η οποία χρησιμοποιείται με παρόμοια ειρωνική σημασία. Στο «Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής γλώσσας» του Γιώργου Κάτου καταγράφεται η εξήγηση ότι ο Πάπας δεν έχει γένια, επομένως όποιος ισχυρίζεται ότι τον έπιασε από αυτά καυχιέται για κάτι που στην πραγματικότητα δεν έκανε. Η εξήγηση αυτή βασίζεται στην παραδοσιακή εικόνα του αγένειου Πάπα, παρότι ιστορικά υπήρξαν και γενειοφόροι Πάπες. Η λαϊκή γλώσσα φαίνεται, λοιπόν, πως αξιοποίησε το κύρος του Πάπα για να δημιουργήσει μια ιδιαίτερα παραστατική έκφραση ειρωνείας.